Laatst hoorde ik iemand uit het werkveld zeggen dat er binnen eetstoornissen een rangorde bestaat. Dat cliënten elkaar kopiëren, met elkaar wedijveren en zich meten aan wie het dunst is, het langst opgenomen is geweest of het 'ernstigst' ziek is. Ik herken wat er bedoeld wordt, want ik heb het zelf gezien en gevoeld. Toch denk ik dat we het verkeerd kijken als we dit zien als iets wat bij de eetstoornis hoort. Die rangorde bestaat namelijk niet echt. Het is een illusie die ontstaat in ons eigen hoofd, in onze eigen gedachten, en die illusie is veel ouder en veel menselijker dan de eetstoornis zelf.
Wij mensen bestaan bij de gratie van vergelijking
Al in 1954 beschreef de psycholoog Leon Festinger hoe mensen zichzelf leren kennen door zich te vergelijken met anderen. Ben ik slim? Ben ik grappig? Doe ik het goed? Op die vragen bestaat geen vast antwoord, dus kijken we om ons heen. We vergelijken ons met mensen die succesvoller zijn, rijker, slimmer, met mensen die meer bereiken, grappiger zijn of mooiere kleren dragen. Dat doet iedereen, elke dag, vaak zonder het te merken. Ons gevoel van wie we zijn, ons eigen ik, wordt voor een groot deel gevormd door die vergelijking.
Daar is op zich niets mis mee. Vergelijken heeft ons als mens geholpen om te leren, ons aan te passen en bij een groep te horen. Maar het heeft een schaduwkant. Wie zich vooral vergelijkt met mensen die het 'beter' lijken te doen, komt zelf altijd tekort. Er is immers altijd iemand die meer heeft, meer kan of meer is.
Wat een eetstoornis met die vergelijking doet
Een eetstoornis vindt dat vergelijken niet uit, maar maakt het smaller. Waar we normaal op honderd verschillende manieren naar onszelf en anderen kijken, blijft er bij een eetstoornis vaak maar één meetlat over: het lichaam, het eten, het gewicht. Alles wat iemand waardevol maakt, wordt teruggebracht tot die ene maat. Ik zie een eetstoornis zelf als een overlevingsstrategie, een manier om grip te krijgen als het leven te veel voelt. Juist daarom is die ene meetlat zo verleidelijk: hij belooft overzicht, controle en een gevoel van 'goed genoeg zijn' dat je nergens anders lijkt te vinden.
Zo ontstaat ook de gedachte dat er binnen eetstoornissen een rangorde bestaat. Iemand met boulimia kan het gevoel hebben dat ze 'niet ziek genoeg' is, omdat ze niet aan het beeld van anorexia voldoet. Iemand met anorexia kan zich vergelijken met een medecliënt die nog minder eet. Iemand met een eetbuistoornis kan zich schamen tegenover allebei. Dat lijkt op een ladder met treden, maar het is dezelfde menselijke vergelijking, die door de eetstoornis is versmald tot één vraag: wie lijdt het meest, en is mijn lijden wel echt?
Kopieergedrag is verbinding zoeken op de verkeerde plek
Hetzelfde geldt voor kopieergedrag. In groepen, tijdens opnames en op social media zie je dat mensen gedrag van elkaar overnemen: trucjes, regels, rituelen. Dat wordt vaak gezien als iets van de ziekte. Maar als je beter kijkt, zie je iets wat elk mens doet. We spiegelen ons aan de mensen om ons heen, omdat we erbij willen horen. Een tiener kopieert de kleding van haar vriendinnen, en een jonge professional kopieert de manier van praten van zijn leidinggevende. Bij een eetstoornis zoekt datzelfde verlangen naar erbij horen zijn weg via het eetgedrag, omdat de eetstoornis op dat moment de taal is die iemand spreekt.
Dat betekent niet dat kopieergedrag onschuldig is, want het kan herstel echt in de weg zitten. Maar het helpt om te begrijpen wat eronder ligt. Niet de wens om zieker te worden, maar de wens om gezien te worden, ergens bij te horen en te weten dat je goed genoeg bent.
Waarom dit inzicht ertoe doet
Als we rangorde en kopieergedrag blijven zien als eigenschappen van de eetstoornis, dan bestrijden we alleen het gedrag. Als we zien dat het om een menselijk mechanisme gaat, kunnen we het anders aanpakken. Dan gaat het gesprek niet alleen over wie wat eet, maar ook over de vraag waarmee iemand zichzelf eigenlijk meet, en waarom die meetlat zo smal is geworden.
Voor ouders betekent dat: probeer niet te vergelijken, ook niet met goede bedoelingen. "Kijk eens hoe goed het met haar gaat" kan bij je kind precies de verkeerde snaar raken. Voor professionals betekent het: neem het 'niet ziek genoeg'-gevoel serieus, ook als iemand er lichamelijk redelijk goed uitziet. En wees alert op wat er in groepen gebeurt, zonder mensen daarvoor te beschamen.
Herstel gaat voor een groot deel over het weer breder leren kijken. Over ontdekken dat je meer bent dan je lichaam, je eetgedrag of je diagnose. Dat je waarde niet afhangt van hoe je scoort ten opzichte van een ander. En dat er in lijden geen wedstrijd bestaat, omdat iedereen die worstelt het verdient om gezien en geholpen te worden.
Die rangorde in ons hoofd voelt heel echt, maar het blijft een illusie. En een illusie kun je, stap voor stap en met de juiste mensen naast je, leren doorzien.
Lees ook
Herstel is er voor elk lichaam, ook als je er 'gezond' uitziet
Boulimia zonder ondergewicht: waarom zie je een eetstoornis niet altijd?
Isabelle Plasmeijer

