"Ik ben nog niet ziek genoeg": over ziektewinst, vergelijken en de vraag wie je bent

"Ik ben nog niet ziek genoeg." Ik hoor die zin zo vaak, van jongeren en van volwassenen, van mensen die al jaren worstelen en van mensen die net beginnen te merken dat er iets niet klopt. Ik heb hem zelf ook gedacht. Het is een van de meest verraderlijke gedachten binnen een eetstoornis. Hij houdt mensen weg van hulp, en hij houdt mensen vast in de eetstoornis wanneer ze die hulp wél krijgen.

Een moeder vertelde in BUDDY UP: "Mijn dochter had het altijd over andere meiden, dat zij dunner waren of langer ziek waren. Ik snapte in het begin niet waarom ze dat deed." Een jongere zei over haar opname: "In een omgeving met praktisch alleen maar dunne mensen voel je je zó dik dat het ook voelt alsof je er niet hoort en ook geen recht hebt op behandeling. Ik dacht dat ik niet ziek genoeg was omdat al die anderen wel écht dun waren en ik niet."

Waar komt die gedachte vandaan? En waarom is hij zo hardnekkig?

We leren wie we zijn via de ander

Om dat te begrijpen moeten we terug naar hoe een mens zich ontwikkelt. Een kind kan geen beeld van zichzelf vormen zonder de mensen om zich heen. De socioloog Charles Cooley noemde dat al in 1902 het looking-glass self: we zien onszelf in de spiegel van de reacties van anderen. Lacht iemand om mijn grap, dan ben ik grappig. Kijkt iemand bewonderend, dan ben ik de moeite waard. Later beschreef de psycholoog Leon Festinger hoe we ons hele leven blijven vergelijken. We willen weten of we het goed doen, en daar bestaat geen meetlat voor, dus kijken we naar de mensen om ons heen.

In de puberteit wordt dat proces extra sterk. De ontwikkelingspsycholoog Erik Erikson zag de adolescentie als de fase waarin de grote vraag "Wie ben ik?" centraal staat. Jongeren proberen verschillende rollen uit, spiegelen zich aan leeftijdsgenoten en zoeken een plek waar ze bij horen. Dat is gezond en nodig. Maar het maakt je in die jaren ook kwetsbaar, juist omdat je eigen kompas nog in aanbouw is.

Wie ben ik? Ben ik goed genoeg?

Veel mensen met een eetstoornis ervaren een leegte waar hun identiteit zou moeten zitten. Ze vragen zich af: "Wie ben ik?", "Wat is mijn plek op deze wereld?", "Mag ik zijn wie ik wil zijn?" en vooral: "Ben ik wel goed genoeg?" Wie die vragen niet van binnenuit kan beantwoorden, gaat het antwoord buiten zichzelf zoeken. In cijfers, in prestaties, in de blik van anderen.

Een eetstoornis biedt dan een antwoord dat aanvoelt als houvast. Ik zie een eetstoornis als een overlevingsstrategie, een manier om grip te krijgen als het leven te groot voelt. Het lichaam wordt de plek waar je kunt laten zien dat je iets kunt, dat je sterk bent en gedisciplineerd, dat je bestaat. En zo wordt die ene meetlat, het gewicht en het eten, ook de maat van je identiteit.

Wat ziektewinst eigenlijk betekent

In de psychologie bestaat het begrip ziektewinst: dat wat een aandoening iemand, meestal onbewust, oplevert. Ik wil daar voorzichtig mee zijn, want het woord klinkt alsof iemand er bewust voor kiest of er misbruik van maakt. Dat is niet zo. Ziektewinst gaat over wat de eetstoornis lijkt te geven: zorg en aandacht die je anders niet durft te vragen, een identiteit ("ik ben degene met anorexia"), een plek in een groep, een gevoel van controle en soms zelfs trots.

Een vader zei in BUDDY UP dat juist die competitie anorexia zo anders maakt dan veel andere ziekten. Van de meeste ziekten wil je zo snel mogelijk af. Bij anorexia kan het voelen alsof je ergens in slaagt, en die wedstrijd kent geen eindsignaal. Er is altijd iemand die dunner is, langer opgenomen is geweest of 'erger' ziek lijkt.

Daarom is "ik ben nog niet ziek genoeg" zo'n krachtige gedachte. Als je ziekte je identiteit en je plek is geworden, voelt het alsof je pas mag bestaan, en pas recht hebt op hulp, als je die ziekte 'goed genoeg' doet.

Wat ons eigen onderzoek liet zien

In 2021 deden Vermeulen en ik onderzoek onder 155 mensen van 14 tot 49 jaar die ooit een groepsbehandeling voor anorexia hadden gevolgd. Van hen hadden er 148 kopieergedrag meegemaakt, en bijna een derde had daar zelf negatieve ervaringen mee. De omgeving werd vaak omschreven als 'triggerend'. Sociale vergelijking, het verlangen om bij de groep te horen en de drang om te bewijzen dat je 'echt ziek' bent, kwamen steeds terug. Soms ontstond er een ongezonde groepsdruk, waarbij mensen het gevoel kregen dat ze niet echt ziek waren als ze zich niet net zo ongezond gedroegen als de anderen.

Dat vergelijken gebeurt overigens niet alleen in behandelgroepen. Het gebeurt op Instagram en TikTok, op school, op het sportveld en in het pashokje.

Ziek genoeg bestaat niet

De meeste mensen met een eetstoornis hebben geen ondergewicht. Dat is geen bijzonderheid, het is de regel. Onderzoek onder jongeren met zogenoemde atypische anorexia, waarbij iemand alle kenmerken van anorexia heeft maar een 'normaal' gewicht, laat zien dat de lichamelijke en psychische gevolgen net zo ernstig kunnen zijn als bij ondergewicht (Sawyer e.a., 2016). Je lijden meet je dus niet af aan de weegschaal, en ook niet aan iemand anders.

Er bestaat geen drempel die je eerst over moet om hulp te verdienen. Wie worstelt met eten, met het lichaam of met de vraag of hij of zij goed genoeg is, verdient het om gezien en geholpen te worden. Nu, en niet pas als het 'erg genoeg' is.

Podcast · Isa Power Recovery

Luister verder: ziektewinst in gesprek

In mijn podcast Eetstoornisvrij door het leven geef ik een holistische kijk op eetproblemen en herstel. Over ziektewinst maakte ik twee afleveringen: een Mind Training om rustig naar te luisteren, en een openhartig gesprek met iemand die het zelf heeft meegemaakt.

Volg de podcast op Spotify →
Podcastcover Mind Training: Ziek, zieker, ziekst. Je hoeft niet eerst zieker te worden
Mind Training · 21 min

Ziek, zieker, ziekst: zieker worden bestaat niet

In deze Mind Training neem ik je mee naar wat er werkelijk achter het verlangen naar dun zijn zit, en waarom herstellen zo eng kan voelen. De kern: je hoeft niet eerst zieker te worden om hulp te verdienen, want er is geen eindpunt waarop je eindelijk 'ziek genoeg' bent.

Podcastcover In gesprek met Isabelle, 26 jaar: Eerlijk over ziektewinst
In gesprek · 33 min

Bang om los te laten? Eerlijk over ziektewinst

Een openhartig gesprek met Isabelle (26), die zelf worstelde met ziektewinst. Wat als mensen meer om je geven sinds je ziek bent, en je ontlast wordt van taken en verantwoordelijkheden? Hoe vind je dan de weg terug naar jezelf? Over behoeftes, verlangens en de moed om los te laten.

"Eindelijk werd ik gezien."

Wat helpt

Voor ouders: let op hoe je kind over anderen praat. Als je dochter vertelt dat andere meiden dunner of langer ziek zijn, gaat het vaak niet om die meiden, maar om de vraag of zij zelf wel mag bestaan zoals ze is. Ga niet in discussie over gewicht, maar vraag wat ze voelt als ze zich vergelijkt. Vergelijk zelf ook niet, ook niet met goede bedoelingen.

Voor professionals: neem het 'niet ziek genoeg'-gevoel serieus, juist bij mensen die er lichamelijk redelijk goed uitzien. Wees in groepen alert op vergelijken en kopiëren, zonder mensen daarvoor te beschamen.

En voor jou, als je deze gedachte herkent: je hoeft jezelf niet te bewijzen om hulp te mogen vragen. Herstel betekent niet dat je iets kwijtraakt wat je identiteit was. Het betekent dat je ontdekt wie je bent zonder die ene meetlat: je humor, je gevoeligheid, je dromen, de dingen waar je blij van wordt. Die vraag, "wie ben ik?", verdient een veel rijker antwoord dan een getal.

Je bent niet te weinig ziek. Je bent genoeg.

Lees ook

Isabelle Plasmeijer

Vorige
Vorige

Volgende
Volgende

Rangorde, kopieergedrag en vergelijken bij eetstoornissen: de illusie in ons eigen hoofd